Home Over kerken

PDF Afdrukken

Het verwarmen van een monumentale kerk: (g)een koud kunstje!

Monumentale kerken zijn, naast hun religieus en sociaal waardevolle functie in de maatschappij, cultuurhistorisch gezien van grote waarde. Het gebouw biedt vaak een schat aan informatie over de geschiedenis en ontwikkeling van een bepaald gebied, maar ook over bijv. de constructieve en architectonische capaciteiten van weleer. Het behoud hiervan is dus essentieel!

 

Voor afwerking en decoratie van het interieur is meestal gebruik gemaakt van waardevolle, maar vaak klimaatgevoelige materialen, zoals hout en beschilderingen. Hart van het interieur vormt meestal het monumentale kerkorgel. Afhankelijk van de leeftijd van de kerk kan dit orgel al eeuwen in gebruik zijn. Uit de praktijk is bekend dat de laatste decennia monumentale kerkorgels veelvuldig aangetast zijn, door veranderingen in het binnenklimaat. Vroeger, toen de kerk onverwarmd was of slechts zeer lokaal verwarmd werd met bijv. voetstoofjes, was het binnenklimaat in de kerk gedurende het jaar zeer stabiel. Met name na intrede van de heteluchtverwarming, waarbij de kerk voor aanvang van een dienst opgewarmd wordt door met veel geweld lucht van tot wel 100°C in te blazen, is het kerkklimaat sterk uit balans geraakt.

Klimaatschommeling t.g.v. het verwarmingssysteem

 

Het stookgedrag in de kerk zorgt uiteraard voor een schommeling in temperatuur, maar veel belangrijker nog, voor een flinke schommeling in relatieve luchtvochtigheid (RV). Vooral deze schommeling in RV is de boosdoener achter veel schadeprocessen aan kerkorgel en interieur. Wat gebeurt er namelijk tijdens het opwarmen van een kerk? De rechts afgebeelde grafiek toont de gemeten temperatuur en RV in een kerkorgel, gedurende een typische zondag. In deze kerk wordt 's ochtends vroeg de luchtverwarming ingeschakeld, waardoor de temperatuur in het orgel binnen enkele uren van 12 tot ca. 25°C stijgt. De RV in het orgel daalt hierdoor fors in een kort tijdsbestek, als gevolg van de fysische relatie tussen temperatuur en RV. In dit voorbeeld daalt de RV van 50% tot 25%, in enkele uren.

 

Doordat warme lucht stijgt, wordt het in het hoger gelegen orgel veel warmer en dus droger dan in de kerkbanken. Het gevolg van deze daling in RV, is dat hygroscopische objecten als hout vocht af gaan staan. Deze objecten kunnen hierdoor vervormen en zelfs blijvend beschadigen door scheuring of delaminatie. Bij kerkorgels zijn de houten orgelpijpen en windlades vaak de klos, waardoor het orgel door luchtlekkages en doorspraak sterk ontstemd of zelfs onbespeelbaar wordt. Een uitgebreide orgelrestauratie is dan onvermijdelijk. De kosten van een dergelijke restauratie kunnen, afhankelijk van de grootte van het orgel, wel honderdduizenden euro's bedragen. Een gelijktijdige aanpak van de verwarmingsinstallatie, of op zijn minst een grondige analyse van het stookgedrag, is dus essentieel om de restauratie-interval substantieel te verlengen.

Schimmelgroei op houten orgelpijp

 

Gebaseerd op o.a. ervaringen uit het verleden, tonen huidige inzichten ons dat het klimaat in een monumentale kerk essentieel is voor het behoud van gebouw, orgel en interieur. Ook het gebouw kan namelijk sterk te lijden hebben onder een onjuist binnenklimaat. Tijdens diensten komt vaak veel vocht vrij in de kerk, niet alleen door personen, maar ook door een onjuist stookgedrag. Dit overtollige vocht kan condenseren aan of in koudere delen van de constructie en kan beschadigingen veroorzaken door schimmelgroei of aantasting van glas-in-loodbeglazing. Daarnaast kan een onjuist stookgedrag zoutuitbloei in de hand werken, waardoor monumentale wandschilderingen en stucwerk naar beneden komen.

 

In een monumentale kerk speelt het kerkverwarmingssysteem een essentiële rol in het behoud van gebouw en interieur. Moderne systemen worden niet alleen ontworpen op thermisch comfort voor personen, maar ook op behoud van gebouw, orgel en interieur. Hierbij worden systemen toegepast die een hoge energie-efficiëntie kennen, zoals laag temperatuur systemen of lokale verwarming.

 

Het ontwerpen van een optimaal kerkverwarmingssysteem

Het "geheim" voor het maken van een goed installatie-ontwerp, is enige kennis van de fysische principes die optreden in een (monumentale) kerk. Daarnaast is geen enkele kerk hetzelfde: houten of stenen gewelf, grote of kleine vensters, intensief multifunctioneel gebruik of alleen weekenddiensten. Om tot een optimaal ontwerp te komen, zal het ontwerpproces dientengevolge meer aandacht vergen dan het ontwerpen van bijv. een verwarmingssysteem in een woonhuis of kantoor. Tijdens het ontwerpproces van een oude naar een nieuwe kerkverwarming, werkt ingenieursbureau PHYSITEC volgens het volgende stappenplan:

 

Stap 1: inventarisatie 

  • inventarisatie van de bouwkundige aspecten
  • inventarisatie van het aanwezige verwarmingssysteem: is optimalisatie of deels hergebruik mogelijk?
  • inventarisatie van de aanwezige collectie: dient de RV afgestemd te worden op klimaatgevoelige collectie of kerkorgels?
  • inventarisatie van aanwezige klimaatgerelateerde schade aan gebouw, interieur, orgels en collectie
  • inventarisatie van heersende koudeklachten of tochtklachten in de kerk
  • analyse van het binnenklimaat: hoe verloopt het klimaat in de kerk gedurende het jaar? Dit kan inzichtelijk gemaakt worden door temperatuur- en RV-metingen, waarbij de meetperiode idealiter een geheel kalenderjaar bestrijkt of minimaal een deel van het stookseizoen
  • inventarisatie van het energiegebruik van de afgelopen jaren
  • inventarisatie van het (toekomstige) gebruik van de kerk bij vernieuwen kerkverwarming.

 

Stap 2: opstellen van het Programma van Eisen van het nieuwe verwarmingssysteem

  • op basis van de bij stap 1 verkregen gegevens, wordt o.a. bepaald welke mate van comfort gewenst is en welke bandbreedte qua RV wenselijk is.

 

Stap 3: uitwerken van 1 of meerdere relevante verwarmingsopties

  • door gebruik te maken van specifieke rekenregels wordt inzicht verkregen in benodigde capaciteiten en effecten van evt. bouwfysische optimalisaties
  • specifieke rekenregels of computersimulatiemodellen (CFD, warmte & vocht) kunnen gebruikt worden om inzicht te krijgen in benodigde capaciteiten, risico's op bouwfysische randverschijnselen, het te verwachten energiegebruik en terugverdientijden. Tevens stelt een simulatiemodel ons in staat om het nieuwe systeem virtueel te testen en optimaliseren.

 

Stap 4: rapportage

  • de bevindingen, conclusies en aanbevelingen worden besproken met de opdrachtgever
  • de rapportage wordt schriftelijk en digitaal aangeleverd.

 

De volgende stappen dienen in eerste instantie door de opdrachtgever doorlopen te worden, ingenieursbureau PHYSITEC kan hierbij adviseren:

 

Stap 5: offerte-aanvragen

  • door de opdrachtgever worden op basis van de rapportage, bij meerdere installateurs offertes opgevraagd
  • de offertes worden beoordeeld op o.a. volledigheid en er wordt een keuze gemaakt voor een installateur.

 

Stap 6: installatie en oplevering nieuw systeem

  • na oplevering van de nieuwe installatie, wordt het systeem getest en getoetst aan het Programma van Eisen, zodat eventuele restpuntjes door de installateur afgewerkt kunnen worden en de installatie naar behoren werkt.

 

Ingenieursbureau PHYSITEC is dé expert op het gebied van kerkverwarming en kan het complete traject voor u uitvoeren of adviseren in delen hiervan. Tijdens het uitwerken van het stappenplan vindt periodiek overleg en terugkoppeling plaats. Neemt u bij vragen of een vrijblijvend (gratis) kenningsmakingsbezoek gerust contact op, of kijk eens bij onze referentieprojecten voor een indruk van onze werkwijze. PHYSITEC heeft tevens ervaring met systemen voor bevochtiging in kerkorgels.

 

VRAAG & ANTWOORD

Vraag 1: Is vloerverwarming in de kerk altijd het beste verwarmingssysteem?

Antwoord: Nee. Of vloerverwarming voor uw specifieke kerk de beste oplossing is hangt o.a. af van de vloerconstructie en het gebruik van de kerk.

 

Vraag 2: Voor het behoud van het kerkorgel is ons aangeraden om in de winter de temperatuur niet verder te laten zakken dan 15 graden. Is dat juist?

Antwoord: Voor (zeer) specifieke orgels kan het nut hebben om een bepaalde ondergrens qua temperatuur te handhaven, als hiervoor duidelijke aanwijzingen zijn of het hier een goed onderbouwd advies van de orgelbouwer of Rijksdienst betreft. Het handhaven van een dergelijk relatief hoge basistemperatuur is in de meeste gevallen voor het behoud van het orgel echter onnodig en zorgt voor een hoge energierekening. Voor het behoud van het orgel is een juiste relatieve vochtigheid veel belangrijker. Het handhaven van een te hoge basistemperatuur leidt in veel gevallen tot een te lage relatieve vochtigheid in de winter.

 

Vraag 3: Het energiegebruik in de kerk is te hoog. Hoe kunnen we de energierekening omlaag brengen zonder in te boeten op thermisch comfort?

Antwoord: Het verlagen van het energiegebruik kan bereikt worden door bijvoorbeeld de verwarmingsinstallatie aan te passen, bepaalde installatiedelen te vernieuwen of de regeltechniek vernieuwen. Daarnaast zijn er verschillende bouwfysische maatregelen mogelijk om het energiegebruik in de kerk significatie terug te dringen. Neemt u voor de mogelijkheden vrijblijvend contact op.

 

 

 

 

 

 

Laatst aangepast op vrijdag 13 november 2015 16:02
 

© PHYSITEC 2018